ANKARA'YA VERİLEN SU MİKTARLARI

Tablo 1'den de görüldüğü gibi 2001 yılındaki kuraklık bir sonraki yıl gelen büyük debi ile sıkıntı olmadan atlatılmıştır. Ancak 2006-2007 yıllarında DSİ tarafından ikaza konu olan durum gerçekleşmiş ve barajların aktif hacimlerindeki su miktarı talebi karşılayamayacak şekilde azalmıştır. Bu durum barajların su alma kotunun altında uzun vadede kum, çakıl gibi malzemenin toplanması için bırakılan "ölü hacim" deki suyun kullanılması sonucunu doğurmuştur. Projelerde bu bölümde suyun alınacağı bir bölüm bırakılmadığı için, su ancak rezervuar yüzeyine yerleştirilen pompalarla isale hattına basılarak alınabilmektedir.Bu pompalar durumun kötüleştiği anlaşıldıktan sonra bu yılın başında Çamlıdere Baraj Gölü'ne yerleştirilmiştir.

ANKARA SU TEMİN SİSTEMİ VE SU TÜKETİMİ

Ankara'ya normal şartlar altında;

Çamlıdere Sistemi'nden: 490 bin metreküp/gün

Akyar + Eğrekkaya + Kurtboğazı sisteminden: 335 bin metreküp/gün

Çubuk II Sisteminden: 35 bin metreküp/gün

olmak üzere toplam 860 bin metreküp/gün su sağlanmaktaydı. Ancak bu talebin yapılan tasarrufla 600 bin metreküp/gün'e düşürüldüğü söylenmektedir. Bu su temin sistemine bu yıl tamamlanan ve yılda 58 milyon metreküp su sağlayacak Kavşakkaya Barajı ile 2008 yılında devreye girip 40 milyon metreküp su sağlayacak Doğanözü Barajı eklenecektir. Bunun yanı sıra Ankara'da halen yılda 42 milyon metreküplük bir yeraltı suyu potansiyeli kullanılmakta olup bu çekimin emniyetli olarak yılda ancak 30 milyon metreküp daha artırılabileceği ileri sürülmektedir. DSİ tarafından 1992 yılında yapılan "Ankara Su Temin Sistemi Master Plan" çalışmasında Gerede ve Kızılırmak havzalarından Ankara'ya su aktarılması için gerekli etütler yapılmıştır. Bu çalışmaya göre; ilk aşamada Gerede Sistemi'nin, daha sonraki aşamada ise Kızılırmak Sistemi'nin devreye girmesi önerilmiştir. Bu iki sistemin sırasıyla 2009 ve 2034 yıllarında devreye girmesiyle Ankara'nın 2050 yılına kadar ihtiyacı olan içme ve kullanma suyunun karşılanacağı hesaplanmıştır.

KİLİT BARAJ: ÇAMLIDERE

Bugün ölü hacmindeki büyük su miktarı ile Ankara'nın beslenmesini sağlayan Çamlıdere Barajı normal su kotunda 1,2 milyar metreküp lük toplam rezervuar hacmi ile aslında Ankara su temin sisteminde bugün olduğu kadar gelecekte de çok kilit bir rol oynayacaktır. Halen Ankara'ya verilen suyun yaklaşık yarısı bu sistemden sağlanmaktadır.

Ankara'ya içme ve kullanma suyu sağlayan Çubuk-2, Kurtboğazı, Çamlıdere, Eğrekkaya, Akyar ve Bayındır barajlarının "aktif depolama hacimleri" 1 milyar 509 milyon 319 bin metreküptür. Bunlardan Çamlıdere Sistemi'nin depolama kapasitesi, taşkın yıllarındaki fazla sularla yıllık olarak depolaması planlanmış suyun 2.2 katını depolamaya ve kurak yıllarda su sağlamaya yeterlidir.

Bu nedenle de Çamlıdere rezervuarı işletmesi büyük önem taşımaktadır. DSİ Genel Müdürlüğü de yaptığı açıklamada, yaşanan sıkıntının bir nedeninin de "kurak periyoda Çamlıdere Barajı'ndaki su seviyesi düşükken yakalanmamız" olduğunu belirtmiştir. Bu açıklama da Çamlıdere Barajı'nın büyük hacminin doldurulup düzenli işletilmesinin önemini ortaya koymaktadır. DSİ tarafından 2002 yılında hazırlanan Ankara Su Temin Projesi Gerede Sistemi Revize Fizibilite Raporu'nda Çamlıdere Sistemi'nin Rezervuar İşletmesi Çalışmaları da yer almaktadır. Bu bölümde Çamlıdere Barajı'na Gerede Sistemi yapılıp su aktarıldıktan sonra "En şiddetli kuraklığın hemen başladığı kabul edilmekte, buna mukabil planlanan su sağlanırken Çamlıdere rezervuarında 10 yılda 825 milyon metreküp depolama yapılması mümkün gözükmektedir" denmektedir. Bu çalışma, Gerede Sistemi tamamlandıktan sonra Çamlıdere rezervuarının en kurak mevsimde bile planlı bir işletme ile Ankara'nın su temin talebini karşılayacağını ortaya koymaktadır.

Aynı fizibilite raporunda "Gerede sistemi tamamlandığında Çamlıdere rezervuarının en kısa zamanda tam dolu duruma getirilmesi amacıyla suyun mümkün olan en geniş ölçüde derivasyonu gerekmektedir. Bu rezervuarın tam dolmasından sonra Gerede Sistemi işletilerek Çamlıdere'deki su seviyesini düşürmeyecek miktarda su Gerede Sistemi'nden Çamlıdere'ye derive edilmelidir" denmektedir.

ÇAMLIDERE BARAJI'NIN TÜMÜYLE BOŞALMASININ RİSKLERİ

Planlı bir işletme çalışması ile rezervuarı doldurulduktan sonra kurak yıllarda bile Ankara'ya su sağlayabilecek olan Çamlıdere Barajı'na su getirecek Gerede Sistemi'nin yapılmamış olmasının yanı sıra Çamlıdere Barajı'nın ölü hacimdeki suyun da kente verilerek boşaltılmaya mecbur kalınması önümüzdeki dönemde sağlıklı bir su teminini işletmesini zora sokacaktır. Bunun en önemli nedeni Ankara'nın su ihtiyacının yaklaşık yarısını karşılayan Çamlıdere Barajı'nın gelecek yıla daha önce olduğundan çok daha düşük bir su hacmi ile girecek olmasıdır. Bu durum Çamlıdere Barajı'nı tekrar doldurarak kurak periyodu atlatabilmeye yönelik bir işletme çalışması yapılmasını hemen hemen olanaksız kılmaktadır. Gelecek yılın da kurak geçme ihtimali de dikkate alındığında Ankara su temin sisteminin planlanan işletme anlayışıyla işletilmesinin yapılamayacağı görülmektedir. Bu gelişmeler Ankara Su Temin Sistemi'ndeki tüm barajların birlikte işletme programının da bozulmasına neden olmuştur. Bu durumda Çamlıdere Barajı'nın büyük fonksiyon üstlendiği Ankara Su Temini için en verimli işletme düzeninin tekrar tutturulabilmesi ve kurak bir döneme dolu bir rezervuar ile girilebilmesi uzun bir zaman alabilecektir.

Çamlıdere Barajı'nın kendi havzasından toplanan su miktarı yaklaşık 150 milyon metreküp tür. Bu durum Şekil 1'de verilen grafikte de görülmektedir. Bu grafik daha dikkatli incelendiğinde bazı yıllarda 50-100 milyon metreküp civarında su geldiği de görülmektedir. Çamlıdere Barajı'nın 150 milyon metreküp olan ölü hacminin tümüyle boşaltılarak Ankara'ya verilmesi durumunda gelecek yıl baraj gölüne girecek ortalama akım sadece barajın ölü hacmini doldurmaya yetecektir. Ortalama değerden daha düşük bir akımın gelmesi durumunda ölü hacim bile dolmayacaktır. Bu durumda yine Ankara'ya yine Çamlıdere Baraj Gölü'nün içine yerleştirilen pompalarla su basılmaya devam edilecektir.

Şekil 1. Çamlıdere Barajı'nda Doğal Giriş Akımlarının Yıllara Göre Dağılımı

Şekil 2. Gerede Sistemi Işıklı Regülatör Yerindeki Yıllık Akımlar

Bilindiği gibi Çamlıdere Barajı'nın kapasitesinin yüksek tutulmuş olmasının nedeni, Gerede Sistemi'nden gelecek suyun bu barajda depolanmasının düşünülmesidir. Gerede Sistemi ile bu baraja bir başka havza olan Filyos Havzası'ndan ilk aşamada yılda toplam 173 milyon m3 su aktarılması planlanmıştır. Bu havzadaki yıllık akımlar Şekil 2'de verilmiştir.

Şekil 2'de verilen Işıklı regülatör yerindeki uzun dönemli yıllık akımlar incelendiğinde, bu akımların birkaç yıl hariç hem 173 milyon metreküp lük talebi karşıladığı hem de daha fazla çekilmesi halinde Çamlıdere Barajı'nın doldurulmasına büyük katkıda bulunabileceği görülmektedir.

Yukarıda yapılan açıklamalar Çamlıdere Barajı'nın Ankara Su Temini Planlaması içindeki temel fonksiyonunu ancak Gerede Sistemi'nden su almayla gerçekleştirebileceğini ortaya koymaktadır.

ANKARA SU TEMİN SİSTEMİ GELECEK YILA YEDEKSİZ GİRİYOR

2007 yılı Ankara için de Türkiye için de en kurak yıl değildir. Bu durum Devlet Meteoroloji İşleri'nin kayıtlarında da görülmektedir. Önümüzdeki yılların çok yağışlı yıllar olması dileklerimize rağmen kurak geçme ihtimali de mevcuttur. Ankara'ya içme ve kullanma suyu sağlayan Çubuk-2, Kurtboğazı, Çamlıdere, Eğrekkaya, Akyar ve Bayındır barajlarının yaklaşık 1.5 milyar metreküp olan aktif depolama hacimlerindeki su tüketilmiştir. Artık bu barajlardan Çamlıdere ve Eğrekkaya'nın ölü hacimlerindeki 120 milyon metreküp su çekilerek kullanıma verilmektedir.

Barajlara halen 200-300 bin metreküp olarak girdiği tahmin edilen su ancak buharlaşmaya karşılık gelmektedir. Ankara'nın normaldeki günlük su kullanımının 800- 900 bin metreküp olduğu düşünüldüğünde ve bütün barajlar tamamen dolduğunda bu barajlarının Ankara'ya 5 yıl yetebilecek kapasitede oldukları görülmektedir. Ancak daha önce de belirtildiği gibi Ankara 2007-2008 su yılına barajların aktif hacimlerindeki suyun tamamını ve ölü hacimlerinin de büyük bir bölümünü kullanmış bir şekilde yedeksiz olarak girmektedir.

KURAKLIK SÜRERSE KIZILIRMAK SUYU ARITILMADAN VERİLEBİLİR

Ankara Su Temin Sistemi gelecek yıla yedeksiz girmektedir. Kurak dönemin devam etmesi durumunda Ankara'nın bozulan su temin dengesinin Kızılırmak'tan getirilmeye çalışılan ve içme suyu standartlarında olmayan su ile sağlanmaya çalışılacağı ortaya çıkmaktadır. Sistemdeki diğer barajlarda yeterli suyun olmaması ve yeni arıtma tesisinin yetişmemesi durumunda kalitesi çok düşük olan Kızılırmak suyunun arıtılmadan bir süre Ankara'nın (bugünkü Çamlıdere gibi) ana su kaynağı olma olasılığı yüksek görülmektedir.

SONUÇ VE DEĞERLENDİRME

Önümüzdeki dönemin kurak geçmesi durumunda Ankara'nın sağlıklı su ihtiyacının süreceği, talebi karşılayabilmek için de Kızılırmak'tan getirilecek suyun da ileri düzeydeki arıtma teknikleri ile arıtılmadan sisteme verilebileceği görülmektedir.

Ankara'da yaşanan su sıkıntısı su temini yönetiminin planlı ve bilimsel bir anlayışla yapılmasının önemini bir kez daha ortaya koymuştur. Bu sıkıntı aynı zamanda su temini konusunda çokbaşlılığın ve yetki karmaşasının yarattığı sorunlar açısından da dersler çıkartılması gereken bir deneyim olmuştur.

Dursun YILDIZ
İnşaat Mühendisi/Su Politikası Uzmanı

Cumhuriyet Ankara 05.10.2007